Próba złota a karaty – co oznaczają i jak je przeliczać?

Kupując złotą monetę lub sztabkę, możemy spotkać się z oznaczeniami takimi jak 999,9; 916,7; 24k czy 22k. Wszystkie odnoszą się do zawartości złota, ale nie oznaczają dokładnie tego samego. Dlaczego jedne monety mają próbę 999,9, a inne 916,7? Czy 24-karatowe złoto jest całkowicie czyste? I czy moneta o niższej próbie musi zawierać mniej złota?

Aby odpowiedzieć na te pytania, wystarczy poznać dwa podstawowe pojęcia: próbę złota i karat.

Czym jest próba złota?

Próba złota określa, jaka część masy danego stopu przypada na czyste złoto. Najczęściej wyrażamy ją w częściach tysięcznych, czyli promilach (‰). Jeżeli więc stop ma próbę 750, oznacza to, że na każde 1000 gramów materiału przypada 750 gramów czystego złota. Pozostałe 250 gramów stanowią inne metale.

Innymi słowy:

• Próba 999 oznacza 99,9% złota.
• Próba 750 oznacza 75% złota.
• Próba 500 oznacza 50% złota.
• Próba 375 oznacza 37,5% złota.

Sama zasada jest więc bardzo prosta: im wyższa próba, tym większy udział czystego złota w masie stopu.

Warto zwrócić uwagę na próbę 999,9. Oznacza ona, że w jednym kilogramie materiału znajduje się nominalnie 999,9 grama czystego złota, a pozostałe 0,1 grama stanowią inne pierwiastki. Właśnie dlatego określenia „czyste złoto” nie należy zawsze rozumieć dosłownie jako materiał zawierający absolutnie 100% atomów złota.

Czym jest karat?

Drugim sposobem określania zawartości złota jest system karatowy. W przeciwieństwie do próby, która dzieli masę stopu na 1000 części, system karatowy dzieli ją na 24 części. Jeden karat odpowiada zatem jednej dwudziestej czwartej masy stopu.

Przeliczenie na procenty jest bardzo łatwe. Wystarczy podzielić liczbę karatów przez 24 i pomnożyć wynik przez 100%. Dla 18-karatowego złota otrzymujemy: 18 ÷ 24 × 100% = 75%

A zatem złoto 18-karatowe zawiera 75% czystego kruszcu, co odpowiada próbie 750.

W praktyce niektóre oznaczenia są zaokrąglane lub powiązane z przyjętymi standardami czystości. Dlatego np. 14k często zestawia się z próbą 585, mimo że dokładny wynik matematyczny to 583,33‰. Podobnie 24k jest określeniem najwyższej kategorii czystości w systemie karatowym, ale rzeczywisty produkt może mieć próbę 999; 999,9 lub inną bardzo wysoką wartość.

Jak przeliczyć próbę złota na karaty i odwrotnie?

Oba systemy opisują tę samą właściwość metalu. Różnią się jedynie skalą.

Próba na karaty:

Liczba karatów = próba × 24 ÷ 1000

Karaty na próbę:

Próba = liczba karatów × 1000 ÷ 24

Załóżmy, że mamy złoto próby 750:

750 × 24 ÷ 1000 = 18k

A teraz odwrotnie – chcemy ustalić próbę złota 22-karatowego:

22 × 1000 ÷ 24 = 916,67‰

Otrzymujemy więc próbę około 916,7.

Możemy również obliczyć rzeczywistą masę czystego złota w dowolnym przedmiocie. Jeżeli na przykład stop waży 20 gramów i ma próbę 750:

20 g × 0,750 = 15 g czystego złota

Dlaczego do złota dodaje się inne metale?

Czyste złoto jest metalem stosunkowo miękkim, plastycznym i łatwym do odkształcania. To jedna z jego charakterystycznych właściwości. Złoto można rozciągać w bardzo cienkie druty i rozklepywać na niezwykle cienkie płatki. Jednak w niektórych zastosowaniach tak duża plastyczność nie jest pożądana.

Dlatego złoto łączy się z innymi metalami, m.in. miedzią i srebrem. Odpowiednio dobrane domieszki mogą zwiększać twardość stopu, zmieniać jego właściwości mechaniczne i wpływać na barwę. Nie oznacza to jednak, że każdy stop o niższej próbie jest automatycznie bardziej wytrzymały. Właściwości materiału zależą także od rodzaju domieszek, proporcji składników oraz procesu produkcji.

Dobrym przykładem wykorzystania stopów złota są niektóre monety bulionowe.

Czy moneta o niższej próbie zawiera mniej złota?

Niekoniecznie. I jest to jedna z najważniejszych rzeczy, które warto wiedzieć przed zakupem złotych monet. Porównajmy dwie monety o zawartości jednej uncji trojańskiej czystego złota.

Pierwsza została wykonana ze złota próby 999,9, a druga ze stopu próby około 916,7. Obie mogą zawierać dokładnie tyle samo czystego kruszcu: jedną uncję trojańską, czyli około 31,1035 grama.

Różnica dotyczy natomiast całkowitej masy monety. Przykładem monety o próbie około 916,7 jest południowoafrykański Krugerrand. Z kolei współczesna Britannia jest produkowana ze złota próby 999,9.

Niższa próba nie musi więc oznaczać mniejszej ilości czystego złota. Jeżeli obie monety zawierają jedną uncję czystego kruszcu, to moneta o niższej próbie będzie po prostu cięższa z powodu dodatkowych metali.

To rozróżnienie jest szczególnie istotne przy porównywaniu cen produktów inwestycyjnych.

Podsumowanie – próba złota i karaty opisują tę samą cechę

Próba złota i karaty to dwa sposoby określania udziału czystego złota w stopie.

Próba odnosi zawartość złota do 1000 części masy, natomiast karaty do 24 części.

Znajomość obu systemów pozwala szybko odczytać oznaczenia monet i sztabek, porównać ich parametry oraz obliczyć, ile czystego kruszcu rzeczywiście zawierają. Warto jednak pamiętać, że sama próba nie mówi wszystkiego o produkcie. Równie ważna jest masa całkowita oraz zawartość czystego złota.

Dlatego przy zakupie fizycznego złota inwestycyjnego nie wystarczy sprawdzić, czy moneta ma 22 czy 24 karaty. Trzeba również wiedzieć, ile gramów czystego złota otrzymujemy i jaką cenę za nie płacimy.